سلام برچی نیوز | کشته‌ی دست پسر!
  • انتشار: ۱۰ حمل ۱۳۹۶
  • ساعت: ۱:۳۰ ب.ظ
  • سرویس: اجتماعی
  • کدخبر: 1644
  • لینک کوتاه: http://www.barchinews.com/?p=1644
محمد مرادی:

کشته‌ی دست پسر!

اسمش، محمد تُرغای بود اما به «الُغ بیک» یا «الوغ بیگ» شهرت داشت. پدرش شاهرخ و مادرش گوهرشاد خانم بود. او هنگام مرگ جدش تیمور پانزده سال داشت. الُغ بیک در زمان پدرش که در هرات فرمانروایی می‌کرد، حاکم ماوراءالنهر به مرکزیت سمرقند بود.

سال گذشته از جایگاه «امیر علی‌شیر نوایی» شاعر، ادیب و سیاستمدار دوره «سلطان حسین بایقرا» از حاکمان تیموری هرات، در کابل تجلیل شد. دولت افغانستان این همایش را برای دل‌خوشی معاونت اول ریاست جمهوری برگزار کرد و در آن تأکید شد که به زودی، مدالی تحت عنوان امیر علی‌شیر نوایی نیز ضرب شود. از آنجا که این همایش صرفاً سیاسی بود و در آن به موضوعات علمی و فرهنگی توجه نشده بود، بنده مطلبی تحت عنوان «محاکمه کلمات در دادگاه نوایی» نوشتم. در این مطلب ضمن ادای احترام به مقام نوایی، تصریح شد که سیاستمداری مثل نوایی نمی‌تواند به عنوان شخصیت علمی و فرهنگی در افغانستان مطرح شود چون او اولین کسی بود که با نوشتن کتاب «محاکمه اللغتین» به موضوع زبان‌ها در خراسان بزرگ دامن زد و زبان فارسی را به زعم خود، به محاکمه کشاند و ضعیف عنوان کرد.

به هر حال، اوایل هفته جاری، از یک شخصیت دیگر دوره تیموریان نیز در باغ بابر کابل تجلیل شد. هر چند او نوه حاکم خون‌ریزی مثل امیر تیمور است اما واقعاً شخصیت اش، ارزش برگزاری سمینار و همایش را داشته و دارد. او به حق که یک فرمانروای  وارسته و در عین حال، یک ادیب، شاعر و منجم بی‌بدیل بود. الُغ بیک

اسمش، محمد تُرغای بود اما به «الُغ بیک» یا «الوغ بیگ» شهرت داشت. پدرش شاهرخ و مادرش گوهرشاد خانم بود. او هنگام مرگ جدش تیمور پانزده سال داشت. الُغ بیک در زمان پدرش که در هرات فرمانروایی می‌کرد، حاکم ماوراءالنهر به مرکزیت سمرقند بود.

“الُغ بیک ستاره‌شناس، ریاضیدان، فقیه و حافظ قرآن بود. از طرفی شاعر هم بود. او بیشتر اوقاتش را در رصدخانه‌ای که ساخته بود در جوار دانشمندان می‌گذراند.”

(۱)

بیشتر شهرت الُغ بیک، به خاطر رصدخانه‌ای بود که رنسانس نجوم‌شناسی پس از یک دوره سکوت و فترت در مشرق‌زمین محسوب می‌شد.

“رصد خانه الُغ بیک که در تاریخ ۸۲۳ هجری بر پا شد، شهرت زیادی داشت. نوشته‌های الغ بیک در هیأت و نجوم، اسباب شهرت او گردید. جداول نجومی او که معمولاً به عنوان زیج الغ بیک یا زیج جدید سلطانی شهرت داشت، اوج پیشرفت او در این علم است.”

(۲)

الُغ بیگ را به حق باید شاه حکیم نامید. یکی از معایب عمده حاکمان، دوری آنان از علم و حکمت است اما الغ بیگ نه تنها از حکمت دوری نکرد بلکه خود یک حکیم وارسته بود. دولتشاه سمرقندی در تذکره الشعراء که در ۸۹۶ هجری یعنی کمی پس از عصر الغ بیک نگاشته شده،  نوشته است:

“فضلا و حکما متفق اند که به روزگار اسلام بلکه از عهد ذوالقرنین تا این دم پادشاهی به حکمت و علم میرزا الغ‌بیگ بر مستقر سلطنت قرار نگرفته.”

(۳)

متاسفانه تلاش‌های الغ بیک در علم نجوم، آخرین تکاپوی دانشمندان مسلمان از جمله «جمشید کاشانی» همدم و همکار الغ بیگ، برای کشف اسرار آفرینش بود. پس از الغ بیگ بود که این علم در شیب ملایمی، از مشرق به مغرب کوچید.

“زیج او در جهان اسلام، واپسین زیج بود و تا پیدایی دانش نجوم در غرب، زیج دیگری تصنیف نشد و همواره بر اساس آن تقویم استخراج می‌گردید. متن زیج الغ بیگ به همت و تصحیح سدیو در ۱۸۴۷ و ترجمه آن در ۱۸۵۳ در پاریس منتشر شده است”

(۴)

چنانکه گذشت، الُغ بیک در زمان حاکمیت شاهرخ، در سمرقند فرمانروایی می‌کرد اما پس از درگذشت پدرش در سال ۸۵۰ هجری، به صورت رسمی جانشین پدر شد. دوره فرمانروایی الُغ بیک بر قلمرو پدر و جدش، با شورش‌های درون خاندانی همراه بود. این شورش‌ها چنان تهدیدآمیز بود که سرانجام «عبداللطیف» پسر الُغ بیک نیز علیه پدرش شورید و طومار زندگی او را پیچید.

“عبداللطیف در بلخ علیه پدر شورش کرد و در سال ۸۵۳ هجری، پدر خود الُغ بیک را کشت.”

(۵)

دولت شاه سمرقندی در تذکره شعراء، جزئیات بیشتری از قتل الغ بیگ ارائه کرده و نوشته است که الغ بیگ “در لب آب سوج که بیرون شهر سمرقند است، به درجه شهادت نایل آمد.”

(۶)

جالب است که به گفته دولت شاه سمرقندی، عبداللطیف نیز هفت ماه پس از قتل پدرش، کشته شد. دولت شاه، این سروده را به مناسبت کشته شدن الغ بیگ و سرانجام پسرش درج کرده است:

پدر کُش پادشاهی را نشاید

و گر شاید بجز شش مه نپاید

(۷)

این گونه ستاره الغ بیگ، منجمی که خود در ستاره‌شناسی دست بالای داشت، افول کرد و توسط پسرش در یک محاکمه ساختگی کشته شد.

قابل ذکر است که در حال حاضر، ازبکستان بیشتر به شخصیت الیغ بیگ توجه دارد و تندیس‌های او را در میادین این کشور نصب کرده اما حقیقت این است که الغ بیک متعلق به تمام کشورهای منطقه است چون علم و عالم، فراتر از جغرافیای سیاسی است.

اکنون که سخن به اینجا رسید، حیف است که داستان غم‌انگیز گوهرشاد خانم، مادر الُغ بیک را نیز با هم مرور نکنیم. ان‌شاءالله فردا یا پس فردا، ماجرای گوهرشاد نیز پُست می‌شود.

محمد مرادی

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *